1. โคก: พื้นที่สูง ดินที่ขุดทำหนองน้ำนั้นให้นำมาทำโคก บนโคกปลูก “ป่า 3 อย่าง ประโยชน์ 4 อย่าง” ตามแนวทางพระราชดำริ ปลูกพืช ผัก สวนครัว เลี้ยงหมู เลี้ยงไก่ เลี้ยงปลา ทำให้พออยู่ พอกิน พอใช้ พอร่มเย็น เป็นเศรษฐกิจพอเพียงขั้นพื้นฐาน ก่อนเข้าสู่ขั้นก้าวหน้า คือ ทำบุญ ทำทาน เก็บรักษา ค้าขาย และเชื่อมโยงเป็นเครือข่าย ปลูกที่อยู่อาศัยให้สอดคล้องกับสภาพภูมิประเทศ และภูมิอากาศ การเอาดินที่ขุดหนองมาถมเป็นโคก การเก็บน้ำคือเก็บไว้บนดินในระบบรากของต้นไม้ การปลูกต้นไม้บนโคกควรปลูกไม้ 5 ระดับ ไม่น้อยกว่า 21 ชนิด และน้ำที่ถูกเก็บไว้จะช่วยสร้างความชุ่มชื้นให้กับดิน
2. หนอง: หนองน้ำหรือแหล่งน้ำ ขุดหนองเพื่อกักเก็บน้ำไว้ใช้ยามหน้าแล้งหรือจำเป็น และเป็นที่รับน้ำยามน้ำท่วม (หลุมขนมครก) ขุด “คลองไส้ไก่” หรือคลองระบายน้ำรอบพื้นที่ตามภูมิปัญญาชาวบ้าน โดยขุดให้คดเคี้ยวไปตามพื้นที่เพื่อให้น้ำกระจายเต็มพื้นที่เพิ่มความชุ่มชื้น ลดพลังงานในการรดน้ำต้นไม้ ทำฝายทดน้ำ เพื่อเก็บน้ำเข้าไว้ในพื้นที่ให้มากที่สุด โดยเฉพาะเมื่อพื้นที่โดยรอบไม่มีการกักเก็บน้ำ น้ำจะหลากลงมายังหนองน้ำ และคลองไส้ไก่ ให้ทำฝายทดน้ำเก็บไว้ใช้ยามหน้าแล้ง พัฒนาแหล่งน้ำในพื้นที่ ทั้งการขุดลอก หนอง คู คลอง เพื่อกักเก็บน้ำไว้ใช้ยามหน้าแล้ง และเพิ่มการระบายน้ำยามน้ำหลาก โดยการขุดหนองน้ำต้องคำนึงถึงปริมาณน้ำฝนและขนาดของพื้นที่ และต้องขุดให้คดโค้ง มีระดับตื้นลึกแตกต่างกัน ต้องมีการคำนวณปริมาตรน้ำเพื่อให้เพียงพอต่อการใช้ประโยชน์
3. นา: พื้นที่นานั้นให้ปลูกข้าวอินทรีย์พื้นบ้าน โดยเริ่มจากการฟื้นฟูดิน ด้วยการทำเกษตรอินทรีย์ยั่งยืน คืนชีวิตเล็กๆ หรือจุลินทรีย์กลับคืนแผ่นดิน ใช้การควบคุมปริมาณน้ำในนาเพื่อคุมหญ้า ทำให้ปลอดสารเคมีได้ ปลอดภัยทั้งคนปลูก คนกิน การเก็บน้ำในนา ทำได้ด้วยการยกหัวคันนาขึ้นสูง นาที่ทำก็เป็น นาน้ำลึก ทำให้มีผลผลิตดี บนหัวคันนาสามารถปลูกพืชผักสวนครัวนำไปขายได้ เปรียบเหมือนมี “หัวคันนาทองคำ”
ทั้งนี้ โครงการปลูกป่าและป้องกันไฟป่า เป็นโครงการที่มีหลักการดำเนินงานโดยประยุกต์แนวพระราชดำริคนอยู่กับป่ามาใช้ในการบริหารจัดการพื้นที่ป่าต้นน้ำและชุมชนฟื้นฟูดิน น้ำ ป่า สิ่งแวดล้อม เพื่อสร้างและฟื้นฟูระบบนิเวศต้นน้ำแบบบูรณาการการมีส่วนร่วมของทุกภาคส่วน เพื่อแก้ไขปัญหาภัยแล้ง น้ำป่าไหลหลาก และอุทกภัยในพื้นที่ลุ่มน้ำหลักของประเทศ และส่งเสริมสนับสนุนและดำเนินการป้องกันไฟป่าโดยเน้นพื้นที่ชั้นคุณภาพลุ่มน้ำ 1 และ 2 มีเป้าหมายร่วมกันจำนวนไม่น้อยกว่า 2.68 ล้านไร่ใน 76 จังหวัดและกรุงเทพมหานครภายในช่วงปี พ.ศ.2563 – 2570 โดยกรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช มีบทบาทหน้าที่ ดังนี้
1. จัดระเบียบการอยู่อาศัยและทำกินของราษฎรในพื้นที่ตามพระราชบัญญัติอุทยานแห่งชาติ พ.ศ.2562 มาตรา 64 และพระราชบัญญัติสงวนและคุ้มครองสัตว์ป่า พ.ศ. 2562 มาตรา 121 พื้นที่ 4.2 ล้านไร่ ให้แล้วเสร็จภายในปี 2565
2. เจรจาขอพื้นที่สำหรับปลูกป่าจากราษฎรที่ถือครอง (พื้นที่ผู้ถือครองสิทธิ์หรือขาดคุณสมบัติ) และส่งเสริมการปลูกไม้ป่าท้องถิ่นเพิ่มพื้นที่สีเขียวในพื้นที่ที่ราษฎรถือครอง ไม่น้อยกว่าร้อยละ 20
3. ปลูกป่า/จัดทำฝายเพื่อฟื้นฟูป่าต้นน้ำ/จัดหากล้าไม้ป่าท้องถิ่น เพื่อส่งเสริมการปลูกเพิ่มพื้นที่สีเขียวในพื้นที่ที่ราษฎรถือครองในพื้นที่อนุรักษ์
4. ร่วมกับหน่วยงานภาครัฐ/ภาคเอกชน/ภาคประชาชน/เพื่อส่งเสริมการพัฒนาคุณภาพชีวิตราษฎรในพื้นที่ป่า
5. พัฒนาแหล่งน้ำและแหล่งอาหารสัตว์ป่า เพื่อให้ชุมชนอยู่ร่วมกับป่าได้อย่างสมดุล
6. จัดตั้งศูนย์ประสานงานโครงการฯ ในพื้นที่ป่าอนุรักษ์เป็นพื้นที่เป้าหมายโครงการกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมเล็งเห็นว่าโครงการโคกหนองนาโมเดลเป็นโครงการหนึ่งที่สามารถช่วยส่งเสริมให้มีการปลูกป่าดูแลป่าและเพิ่มพื้นที่สีเขียวได้ไม่น้อยกว่าร้อยละ 20 ตรงตามนโยบายในการขับเคลื่อนการปฏิบัติงานของกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมในปี 2564 “ทส. 2 + 4” และยังเป็นโครงการที่สามารถให้ชาวบ้านที่มีพื้นที่ถือครองในเขตป่าอนุรักษ์เข้ามามีส่วนร่วมในการดูแลรักษา อีกทั้งยังเป็นการส่งเสริมให้ชาวบ้านช่วยกันปลูกป่า ส่งเสริมอาชีพความเป็นอยู่ที่ดีขึ้น
เนื่องจากโครงการหนองนาโมเดลเป็นโครงการที่สามารถปลูกได้ทั้งไม้กินได้ ไม้เศรษฐกิจ ไม้ใช้สอย ดังประโยคที่ว่าปลูกป่า 3 อย่าง ประโยชน์ 4 อย่าง ซึ่งประโยชน์ที่ชาวบ้านจะได้รับคือ พอกินพอใช้ พออยู่ พอร่มเย็น
อุทยานแห่งชาติตาดโตน เป็นอุทยานที่มีราษฎรถือครองพื้นที่ จำนวน 19 หมู่บ้าน คิดเป็น 1,273 ราย 1,164 แปลง เนื้อที่ 22,017.56 ไร่ เป้าหมายสำหรับการดำเนินการตามโครงการโคกหนองนาโมเดล จึงได้รับผิดชอบให้ดำเนินการ จำนวนทั้งสิ้น 2,000 ไร่ โดยแบ่งให้หน่วยงานที่อยู่ในเขตพื้นที่อุทยานแห่งชาติตาดโตน ดังนี้
– อุทยานแห่งชาติตาดโตน พื้นที่รับผิดชอบบ้านใหม่ผาเอียงคุ้มสี่แยก ต.ห้วยต้อน อ.เมือง จ.ชัยภูมิ จำนวน 1,000 ไร่
-หน่วยจัดการต้นน้ำลำปะทาว พื้นที่รับผิดชอบ บ้านหินหนีบ ต.ท่าหินโงม อ.เมือง จ.ชัยภูมิ จำนวน 250 ไร่
-หน่วยจัดการต้นน้ำชีลอง พื้นที่รับผิดชอบ บ้านแหละหญ้าคา ต.ท่าหินโงม อ.เมือง จ.ชัยภูมิ จำนวน 250 ไร่
-หน่วยโครงการพัฒนาป่าไม้ตามแนวพระราชดำริป่าภูแลนคาด้านทิศใต้ พื้นที่รับผิดชอบ บ้านหนองกวาง ต.ท่าหินโงม อ.เมือง จ.ชัยภูมิ จำนวน 250 ไร่
-หน่วยสถานีควบคุมไฟป่าตาดโตน-ภูแลนคา พื้นที่รับผิดชอบ บ้านซับสมบูรณ์ ต.ท่าหินโงม อ.เมือง จ.ชัยภูมิ จำนวน 250 ไร่
โครงการโคกหนองนาโมเดลโดยกรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช กำหนดให้มีการปลูกป่าให้ได้ไม่น้อยกว่าร้อยละ 30 ของพื้นที่ป่าเป้าหมายของโครงการ และสำหรับกล้าไม้สามารถขอรับการสนับสนุนหน่วยงานจากหน่วยจัดการต้นน้ำในพื้นที่เขตอุทยานแห่งชาติได้ ซึ่งในปัจจุบันการดำเนินงานภายในเขตพื้นที่อุทยานแห่งชาติตาดโตน ได้มีการพูดคุยทำความเข้าใจให้ประชาชนได้มีความตะหนักถึงการเข้าร่วมโครงการดังกล่าว ซึ่งได้ดำเนินการมาอย่างต่อเนื่อง และได้รับความสนใจจากประชาชนในพื้นที่เป็นอย่างดีในการเข้าร่วมโครงการฯ อย่างไรก็ตาม อุทยานแห่งชาติตาดโตน พร้อมจะเป็นส่วนหนึ่งในการทำให้พี่น้องประชาชนอยู่ดีกินดี ภายในเขตพื้นที่ป่าอนุรักษ์ของพวกเราทุกคน หรือเรียกได้ว่าทำให้คนอยู่ร่วมกับป่าได้อย่างเป็นสุขและยั่งยืนต่อไป
